جان غزل
اشعار ، ترانه ها و یادداشت های امید نقوی 

نگاهی به کتاب «سمت سرازیر پایتخت»

اثر: احسان قدیمی

 

از فروردین امسال که کتاب دوست و رفیق گرمابه و گلستانم‌ "احسان قدیمی" با عنوان "سمت سرازیر پایتخت" به زیور طبع آراسته شده و به‌دستم رسید؛ تا هم‌اکنون که نزدیک به شش ماه از آن تاریخ می‌گذرد، همواره نوشتن نقد و نظری بر آن؛ به رسم قدردانی؛ یکی از دغدغه های کاری‌ام بوده است؛ اما هرگز نتوانسته‌ام قلم بر کاغذ بیاورم. اگرچه مشغله‌های بی‌شمار کاری را می‌شد به عنوان بهانه تاخیرهای پی‌درپی به صاحب اثر ارائه کرد، لیکن خود به خوبی می‌دانستم که مهم‌ترین دلیل آن احساس تعلّق خاطری بود که به تک‌تک ابیات این کتاب داشتم.

اگر بگویم من و شاعر این کتاب با تک‌تک کلمات این شعرها در هنگام سرایش و پس از آن زندگی کرده‌ایم،‌ سخنی به گزاف نگفته‌ام. چه شب‌ها که بر سر تغییر یک کلمه از آن به بحث نشسته‌ایم و چه روزها که بر سر یک معنای دیریاب به شب رسیده است.

از این‌رو نقد و نظردادن درمورد آن مسلماً بسیار دشوار و مصداق آن حکایت سعدی است که:

«یکی از متعلمان را کمال بهجتی بود و معلم از آنجا که حس بشریت است با حسن بشره او معاملتی داشت ...

باری پسر گفت: آنچنان که در آداب درس من نظری می‌فرمایی در آداب نفسم نیز تامل فرمای تا اگر در اخلاق من ناپسندی بینی که مرا آن پسند همی نماید بر آن مطلع فرمایی تا به تبدیل آن سعی کنم. گفت: ای پسر، این سخن از دیگری پرس که آن نظر که مرا با تو است جز هنر نمی بینم.

چشم بداندیش که بر کنده باد

عیب نماید هنرش در نظر

ور هنری داری و هفتاد عیب

دوست نبیند بجز آن یک هنر»

                 

حال ما هم از همین لون است. اما پس از این مقدمه نسبتاً طولانی چند نکته‌که به نظرم می‌آید:

در این قحط‌سال شعر خوب و کتاب خوب، «سمت سرازیر پایتخت» را به حق می‌توان یکی از آثار قابل قبول در زمینه شعر امروز و بسیاری از شعرهای آن را در زمره غزل‌های خوب امروز دانست.

احسان قدیمی در این مجموعه پا از دایره شعر کلاسیک بیرون گذاشته و وارد فضاهای مدرن و گاهی پست‌مدرن گردیده است. استفاده از نماد، سعی در ایجاد لایه های معنایی و ایجاد همجواری بین عناصر نامتقارن حکایت از عبور او از فضای کلاسیک دارد.

"امّن یجیب و مضطرب از این که بی‌شما

قرص فشارهای روانی شدم خدا" (ص5)

یا

"درد از ستون پنجم پشتم شروع شد

جنگ از چراغ نفتی و کبریت بی‌خطر" (ص14)

یا

"از بوق سگ گرفته فقط داد می‌کشم

سیگار تیر و بهمن پنجاه و... هشت سال" (ص16)

                               

این شعر‌ها در وحله‌ی نخست ممکن است برای مخاطبانی که به غزل کلاسیک و نوکلاسیک عادت کرده‌‌اند، بعضاً نامفهوم و یا نامنسجم به نظر بیاید؛ اما با کمی تامل بیشتر به خوبی می‌توان با آن‌ها ارتباط برقرار کرد. این مطلب را به طور قطع می‌توانم بیان کنم که این شعر‌ها از آن دسته‌ای نیست که نه شاعر می‌داند چه گفته است و نه خواننده می‌داند چه می‌خواند.

شعرهای این مجموعه اگرچه دارای دایره تأویل گسترده‌تری نسبت به اشعار کلاسیک هستند و دست مخاطب را برای انتخاب معنی مناسب بازتر میگذارند اما در دام معناگریزی نیفتاده است. برای هر واژه و هر بیتی در این شعرها در بستر روایت اثر میتوان جایگاه و معنایی مناسب یافت که این معنی از مخاطبی به مخاطب دیگر میتواند متغیر باشد.

در عباراتی مانند:

"بالا بیاورید مرا از شکاف در" (ص 14)

یا

"گیسو رها نمی‌کند این کوچه بی شما" (ص 5)

یا

"سر نیزه راس ساعت رومیزی‌ام شکست" (ص 21)

                              

در آثاری از این دست ارزش‌ها جنبه عام خود را از دست داده‌اند و در سطح موقعیت‌ها و افراد خصوصی شده‌اند.

"بابا سلام، نوکرتم... بی حیا شدم" (ص18)

 

گفتگوها بعضاً در ذهن شخصیت شکل می‌گیرد و زمان با استفاده از تکنیک‌جریان سیال ذهن یا بازگشتن‌های زمانی از حالت خطی خارج می‌گردد. این‌گونه شعر‌ها نیاز به کمی تعمق در مباحث روانکاوانه و روانشناسانه دارد. در این شعر شخصیت که گاهی فردی روان‌پریش یا پارانویا است استنباط های ذهنی خود را در شعر به مخاطب منتقل می‌کند. شعر از زبان این فرد روان‌پریش یا دارای ذهن مشوش روایت شده یا گاهی بیان هزیاناتی در حالت تب، مستی و... است که پریشانی آن‌ها جزئی ناگزیر از شعر و کاملاً طبیعی است. در این‌گونه شعر‌های احسان قدیمی اغلب کلیدواژه‌ای در انتهای شعر مساله را برای ما روشن میکند کلید واژه‌هایی مانند:

"سرگیجه ام گرفته سرم درد می کند/ دکتر پدر نیامده امروزم از سفر/این تخت لعنتی / تب و..." در شعرقمقمه‌ی خالی پدر که کاملاً مشکل پریشانی در ابیات قبل را حل کرده است.

یا "بیچاره باز تخت مرا با طناب بست" در شعر آرم روی ماشه یا "روانیه به‌خدا/ پسرم قرصتو بخور" در شعر تا چکمه‌های صورتی‌ات.

اما در جواب دوستانی که به آشفتگی در ابیات اشاره داشته‌اند نکته‌ دیگری نیز لازم به گفتن است و آن ‌این‌‌که: این نوع شعر را نمی‌توان بصورت بیت به بیت خوانده و برداشت کاملی از هر بیت آن داشت. در این نوع شعر واحد شعری از بیت به اثر تغییر یافته است. اگر در شعر حضرت حافظ مطلب در یک بیت شروع و در همان بیت هم تکمیل شده و به سر انجام می‌رسید امروز دیگر الزاماً نباید از شاعر این انتظار را داشت.

در شعر احسان قدیمی روایت از جایی شروع می‌شود و پیش می‌رود و در انتها با یک پایان‌بندی بسته یا باز به انتها می رسد. این کل اثر است که حس یا مفهومی را منتقل میکند؛ که این حس یا مفهوم می‌تواند از مخاطبی تا مخاطبی دیگر متغیر باشد. آنچه منتقدان به عنوان "تداعی نامنسجم" بدان اشاره می‌کنند می‌تواند در این بررسی مورد نظر قرار گیرد. در این تداعی نامنسجم مفاهیم بصورت تکه تکه شده در کل شعر در اختیار مخاطب قرار می‌گیرد؛ و آنگاه شعر بصورت کلی مفهوم مورد نظر شاعر را منتقل می‌نماید.

مورد دیگری که در این کتاب مورد پسند بنده است و بعضاً مورد اعتراض واقع میشود وجود روایتی موازی در کنار روایت اصلی شعر است که در وهله‌ی نخست باعث پریشانی ذهن کلاسیک می‌شود.

 این روایت‌ها یا شبه‌روایت‌ها گاهی به طور مستقیم و در کلمات و مصرع‌هایی مستقل وارد اثر می‌شوند. مانند:

"تا تیر برق سر به هوایی که عاشق است

تا تیر و قلب و اول اسمی شبیه ما" (ص 5)

یا

"لیوان آب، شاخه ی نرگس، مرا ببوس...

طرحی که مانده بین تو و دستهای مرد" (ص10)

و گاهی به‌وسیله گسترش دایره معنایی در سطح واژه، عبارت یا مصراع. مانند:

"با بوی استخوانی دستان عاشقش

تا گریه‌ای که بغض مرا باز می‌کند" (ص12)

 

در میان این روایت‌ها بعضاً می‌توان رد پای ماجرایی رمانتیک و عاشقانه را هم تشخیص داد و رصد کرد. حضور پررنگ "زن" درنقش‌های مختلفی مانند: مادر، زن، بانو، دختر، خواهر و... در قاطبه‌ی اشعار احسان قدیمی نیز می‌تواند در همین راستا مورد بررسی قرار گیرد.این مطلب را حتّی در نحوه نگارش عنوان مجموعه به خوبی می‌توان مشاهده کرد.

در این‌میان تکیه بر روی "مادر" در کتاب سمت سرازیر پایتخت بسیار جالب توجه است. کلمه "مادر" در مجموع 32 غزل احسان قدیمی15 بار تکرار شده است که حکایت از توجه شاعر به نقش مادر دارد (جالب آنکه این کلمات؛ یعنی: مادر، زن، دختر، خانم،  بانو و خواهر  در مجموع ٣٢ بار در اشعار وی استفاده شده است. یعنی درست به تعداد شعرهای این مجموعه) از این جمله است:

"سرما دوباره با ننه سرما شروع شد

با قصه‌های مادرم و پول خرد‌ها" (ص5)

یا

"مادر کوزت، بشور و بساب و بزایمت

هی رخت چرک‌مرده و بویی که بیش‌تر"(ص14) و...

 

در پایان لازم به گفتن است که این مباحث نباید شاعر را از تلاش بیشتر در کارهای بعدی باز دارد. احسان قدیمی می‌تواند استحکام زبان و دایره واژگان خود را افزایش دهد و با استفاده از اوزان متفاوت با ایجاد فضاهای متنوع‌تر در شعرها مخاطبان را بیش از پیش با خود همراه نماید.

این کتاب به طور کلی دو اشکال عمده نیز داشت که مسلماً باید در چاپ‌های بعدی جبران گردد. یکی نداشتن تاریخ در ذیل شعرها است؛ که باعث شده خواننده نتواند سیر تطور شعری شاعر را دریابد. که اگر این مساله نبود شاید کتاب به نظر تعداد بیشتری از دوستان دلپذیر‌تر می‌آمد؛ و دیگر اشکال کلی هم نداشتن فهرست است که خواننده را در یافتن شعر مورد نظرش دچار مشکل مینماید.

امید است احسان عزیز بتواند در مجموعه بعدی خود کاری بیش از پیش موفق را ارائه دهد.

«حدیث دوست نگویم مگر به حضرت دوست

                              که آشنا سخن آشنا نگه دارد»

                                                             امید نقوی/شهریار/مهر88

 

 

 

 

پ. م: جهت استحضار دوستان عرض کنم نقدهای دیگری نیزبر این مجموعه منتشر شده است؛ که  از جمله آنهاست:

١-نقد دکتر محمد رضا شالبافان

٢- نقد رضا عابدین زاده

٣- نقد ذوالفقار شریعت

[ ۱۳۸۸/٧/۱۱ ] [ ٧:٥٧ ‎ب.ظ ] [ امید نقوی ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره من

لیسانس: مهندسی صنایـع. فوق لیسانس و دکتـری: زبــان و ادبیـات فـارسی. کجا هستم: 1- دانشگاه شهید بهشتی(شنبه و دوشنبه ها). 2-یکشنبه ها و سه شنبه ها 17.30تا 19 با خوانش و شرح اشعار مولانا و حافظ در فرهنگسرای اندیشه در خدمت مشتاقان ادبیات هستم. کانال من در تلگرام: telegram.me/omid_naghavi اینستاگرام من: omid_naghavi
امکانات وب

English


آثار و کتاب ها


ء«جان غزل»: گزيده اشعار 1376 تا 1389

ء«سخن آشنا»: گذاری بر ادبيات فارسی از آغاز تا امروز

ء«انديشه»: بررسی شعر دهه هشتاد


مصاحبه ها


مصاحبه رادیويی درباره شعر و ادبيات، خواندن 3 شعر و... 90/08/28

مصاحبه رادیويی درباره شعر تهران و شهرستان، موج فراغزل، خواندن 3شعر و... 90/09/19

مصاحبه رادیويی درباره ادبیّات دانشگاهی، اشکالات خط فارسی، لزوم بازنگری منابع آموزشی، شعرخوانی و... 90/09/26

مصاحبه با «کتاب هفته»ء90/10/03

روزنامه «اطلاعات»ء13 دی 1390

مصاحبه با خبر گزاری کتاب ايران (ايبنا) درباره «جان غزل»ء11 آذر 1390

مصاحبه با خبر گزاری کتاب ايران (ايبنا) درباره «سخن آشنا»ء27 دی 1390

مصاحبه با خبر گزاری کتاب ايران (ايبنا) درباره «انديشه»ء21 اسفند 1390

گزارش جلسه نقد کتاب سخن آشنا سرای اهل قلم

گزارش ایبنا از نقد کتاب سخن آشنا در سرای اهل قلم

مصاحبه با «کتاب هفته» ص15ء91/06/18


دوستان همشهری


باشگاه مشتریان نمایندگی 2146 بیمه ملت

سايت اطلاع رسانی انجمن ادبی فرهنگ-انديشه

گردشگري شهريار

رها-پروانه عزیزی

پای تخت غزل-احسان قدیمی

حرفهای من-استاد احمد فرجی

دنی بی- زنده یاد استاد اسحاقی

رازدانه خرد-دکتر مرتضی گودرزی

جوگيريات-بابک اسحاقی

پازل بی پاسخ-کيامهر

همسر آقای جيم- نرگس اسحاقی

علیرضاابوالحسنی

گلشن راز-فرشته مهدوی

ایکسهای بدون چتر-اشرف السادات حسینی

سكوت شنيدني-داوود مرادي

بی نشان - استاد صراف غفاری

پرده آخر-احسان فرجی

فصل ترانه های بد !- سيد مصطفي ميري

ميخوش ولي زاده

شعله آواز-استاد عباس خوش عمل

زير زمين-نيره سليمي

تلخک -استاد عباس خوش عمل

صابر ساده

عنکبوت-نعمت مرادی

امید منوچهریان

هاویشتان-فرامرز زعفرانيه

اینجا بهشت نیست-طاهره کارخانه

عباس عابد


پيوندها


سالهاي تاکنون-عبدالجبار کاکائي

محمد رضا سهرابی نژاد

عبدالصابر کاکایی

سنگچين- سعيد بيابانكي

پرويز بيگی حبيب آبادی

ترنم- اسماعیل امینی

غزل پست مدرن-دکتر سيد مهدي موسوي

فصل فاصله-دکتر محمد رضا ترکي

انتشارات فصل پنجم

دکتر اسفنديار دشمن‌زياري

رد پا- غزال محدث

امید صباغ نو

واران-جليل صفربيگي

بوالفضول الشعرا

دایره المعارف ایرانیکا

دایره المعارف بریتانیکا

دایره المعارف جامع

دایره المعارف انکارتا

دایره المعارف اطلاعات

كتابخانه بين المللي كانادا

کتاب های الکترونیکی برتر و رایگان

موتور جستجوي كتاب

كتابهاي تخصصي

بزرگترين كتابخانه الكترونيكي جهان

كتابخانه مطالعات اسلامي دانشگاه مک گیل

کتابخانه ملي جمهوری اسلامی ایران

كتابخانه الكترونيكي كتب شيعه

پايگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهیSID

پايگاه مجلات تخصصی Noormags

بانک مقالات فارسی نمایه

شاعرانه2-عبدالرحيم سعيدي راد

فرهاد صفريان

شاعرانه ها-سيامک بهرام پرور

حوض ماهی- دکتر رضا سيرجاني

داريوش احمدي

عشق عليه السلام- علی رضا قزوه

علی حبيب نژاد

دانشگاه شهيد بهشتی

پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

دانشگاه آزاد واحد کرج

تازه هاي ادبي

آسمون ريسمون

انجمن شاعران پارسی زبان

محمد کاظم کاظمي

مژگان بانو

غزلسرا-صالح دروند

جامعه مجازی ادبی ایرانیان-ادبسرا جامعه مجازی فرهنگی و ادبی ایرانیان

کرگدن-محسن باقرلو

بهار اندام-عليرضا بديع

مهدي فرجي

پنجره های نیمه باز - دکتر حسینعلی رحیمی

بی اسم-مهدی زارعی

اتاق نارنجي- الهام و سمانه خير انديش

رها - دکتر سیده فاطمه موسوی

با گريه خنديدن- دکتر سميه رشيدی

ری را جویباری

رنگ های رفته دنیا-گروس عبدالملکیان

آقا طيب-مسعود کرمی

مریم جعفری آذرمانی

ازبيكرانه ها- انسيه موسويان

الهام حيدري

...باران اگر باشد-جمیله سادات کراماتی

بوتيمار-محمد اسماعیل زاده

فاطمه انتظار

فاطمه جهانبازنژاد

ديوار- مهدي ابراهيمي

احسان برات پور

قلعه سيب- سودابه مهيجي

خونابه-سيد هاني رضوي

صدای پای کبوترها

نيزه هاي نفرين شده-مينا معيني

صفحات گرامافون- حبيب محمد زاده

ايمان کرخي

حس اول- صالح سجادي

چشمان تو شناسنامه ي من است-سید جعفر عزیزی

سيب تجلي-وحید حیاتلو

سكسكه هاي يك مست - شهرام میرزایی

آدمک- مرتضی قاسمی

در حوالي اين كوچه ها- الهام كريمي

سایه های شرجی-امیر نعمتی

سنگواره ها - عبدالحسین انصاری

چراغ - حسین خادم

سفره ی متروک پاییز - زیوری ویژه

آواز بالهای غزل

اصغر معصومی-روز موقت

سلام ماهی ها-فهیمه حسینی علی آباد

سردار شمس آوری

امیر آزاده دل

شب بو-ايلشن جلاسی

سپیده الوندی

ذوالفقار شریعت

محمد حسین صفاریان-سی پل

محسن عاصي

حسن اسحاقی

براده هاي روح- زنده ياد سيد حسن حسيني

محمدقائدی-شعر و ادب

لی لی-حسام بهرامی

به من نامه بنويس-غلامرضاسليماني

سعيد حيدری

پویا آریانا

شعر فردا-طيبه نيکو

سیما احمدی

صهبا رحیمی

خلوت گزیده- علی عباس نژاد

مریم افضلی

غزل امروز افغانستان

قصه هاي عزيز آقا-جلال عطارزاده

چهار فصل ناتمام-محسن اشتياقي

يک جرعه غزل-نغمه مستشار نظامي

پريا کشفي

آرش شفاعي

گربه اي در خانه ي خالی- الهام میزبان

امير نام آور

غزل پيشرو-علیرضا عاشوری رودپشتی

محمد مبلغ الاسلام

پلاک 7-امير اکبرزاده

ترنم احساس-حسین پروند

پروانه عزیزی فرد

نابود شدن بلاگ رولینگ باعث ازدست رفتن لینک دوستان شد.با عرض پوزش، لطفا دوستانی که لینک داده اند بفرمایند تا لینکشان دوباره درج شود.